Vrijwel iedere samenleving kent haar zondebokken. Groepen mensen, vaak etnisch gedefinieerd, die als oorzaak worden gezien van veel problemen. In Iran zijn dat de Afghanen.
Tijdens mijn laatste trip naar Iran sprak ik met Tanya Lawrence. Zij werkt voor een NGO en heeft zich het lot van deze Afghanen – speelbal van politieke belangen – aangetrokken.
‘Iedere ochtend als ik naar school ga, kan ik worden opgepakt en uitgezet.’ Basim is een Afghaanse vluchteling die woont in Teheran. Hij ziet er duidelijk Afghaans uit en loopt daarmee risico. Ondanks bezwaren uit Kabul voert Iran de druk op Afghanen op om terug te keren – of ze worden eenvoudig over de grens gezet.
Onlangs is het hele riool van Teheran vernieuwd. Een vieze klus, zwaar werk. Het is vrijwel uitsluitend door Afghanen uitgevoerd. ‘Dat is waar ze goed in zijn’, zegt Ahmad een student civiele techniek uit Esfahan. ‘Afghanen zijn geschikt om te werken met een spade. Zij doen hier het eenvoudige werk dat ik in Europa moet doen, wanneer ik naar Europa zou gaan.’
Iran heeft de afgelopen decennia miljoenen Afghaanse vluchtelingen opgevangen. Sommige Afghanen zijn al in Iran sinds de oorlog met Rusland (1979 – 1989), anderen kwamen in 1997 toen de Taliban aan de macht kwam in. Sinds 2002 zijn anderhalf miljoen vluchtelingen uit Iran teruggekeerd naar Afghanistan. Maar die vrijwillige terugstroom is nu voorbij. Dat heeft te maken met de verslechterende veiligheidssituatie in Afghanistan en de relatieve inburgering van de Afghanen in de Iraanse samenleving.
Maar de druk op de 900.000 nog overgebleven vluchtelingen uit Afghanistan werd opgevoerd. Sommige Afghanen klagen dat ze zonder officiële toestemming geen ziektekosten verzekering meer kunnen aanvragen, geen bankrekeningen kunnen openen en geen huis kopen. Anderen kregen de keus om vrijwillig te vertrekken of zich te vestigen in speciale kampen.
In april 2007 maakte Iran duidelijk voor maart 2008 alle vluchtelingen zouden moeten zijn teruggekeerd naar Iran. Daarop namen de geluiden toe dat Afghanen massaal werden opgepakt en de grens over werden gezet. Sinds april zijn 360.000 Afghanen uitgezet. De meesten waren illegaal in Iran, bevestigd Nader Farhad, UNHCR-vertegenwoordiger in Kabul. Iran heeft het recht om deze illegale vluchtelingen terug te sturen. Maar dan moeten die vluchtelingen wel de kans krijgen eerst asiel aan te vragen. Dat kan nu vaak niet, en ook geregistreerde vluchtelingen worden worden uitgezet. Bovendien is de wijze waarop ze behandeld worden zorgwekkend aldus Human Right Watch.
Amir, een docent engels uit Esfahan, staat er wel achter. ‘Het is maar beter zo. In Afhanistan heb je verschillende stammen. Sommigen zijn ronduit gewelddadig en onbetrouwbaar, anderen niet. Maar je weet nooit welke Afghaan goed of slecht is. Daarom kan je ze maar beter allemaal het land uit zetten.’
Dat de winter dit jaar extra streng is vergroot de problemen. Veel Afghanen leven in huizen zonder verwarming, waardoor families al hun geld spenderen aan kolen. ‘Veel van mijn kinderen zijn de afgelopen maanden 5 tot 8 kilo afgevallen’, zegt Tanya, ze werkt voor het Shush Children Home, een NGO in Zuid Teheran die kansarme kinderen, voornamelijk Afghanen, opvangt en van onderwijs en eenvoudige medische zorg voorziet.
Sinds 2002 zijn vier miljoen vluchtelingen uit Iran en Pakistan teruggekeerd naar Afghanistan. Veel van hen verzamelen zich rond overbevolkte steden als Kabul met een tekort aan huizen en stijgende werkloosheid tot gevolg. Dat is precies het doel van Iran, aldus de onafhankelijke Afghaanse krant Weesa Daily vorig jaar. Op die manier voeden ze de onrust in Afghanistan en voeren ze de druk op Amerika verder op.
Maar er spelen ook binnenlandse overwegingen. In maart zijn de parlementsverkiezingen die voor de populariteit van president Ahmadinejad een belangrijke graadmeter zijn. Hij beloofde twee jaar geleden een eerlijke verdeling van de welvaart en werd voornamelijk gekozen door het armere deel van de bevolking. Het deel dat het meest te lijden heeft onder de stagnerende Iraanse economie en de druk van goedkope Afghaanse arbeiders. Daadkracht tonen, denkt hij nu misschien.
